Milyarlık kamulaştırma faturası korkusu ‘acil yasa’yla aşılıyor

Anayasa Mahkemesi 2003’te “kamulaştırma davalarındaki 1983 yılı sınırını” kaldırınca otoyollardan, kamu binalarına kadar her kurumunun arsasının eski sahibi devlete dava açma hakkı kazandı. Geçen dönemde davalar çığ gibi büyüyerek 3 bine ulaştı. Bayındırlık ve İskan Bakanı Mustafa Demir, “Önlem alınmazsa bu tazminatları Türkiye bütçesi bile karşılamaz” dedi.

Dava yolu 2003’te açıldı
Bu yolu 2003’te verilen bir Anayasa Mahkemesi kararı ile açtı. 1983’den önce Cumhuriyetin ilk yıllarına kadar giden süreçte, kamulaştırmasız el koymalarla ilgili zaman aşımı kalkınca, davalar açılmaya başlandı. Sözkonusu arsaların devrinde, uygun kamulaştırma bedeli ödendiyse sorun çıkmıyordu. Ancak “el koyma” yöntemiyle kamuya geçtiyse, devlet arsa sahiplerinin mirasçılarına milyarlarca lira tazminat ödemek zorunda kalacak.

Acil yasa ihtiyacı doğdu
İşin büyüyeceği fark edilince de acil yasa gereksinimi ortaya çıktı. Bayındırlık ve İskan Bakanı Mustafa Demir, “Eğer bu düzenleme yapılmazsa, devlet milyarlarca liralık tazminat talebi ile karşı karşıya kalır. Bunun altından kalkılması mümkün değil. Aksi durumda Türkiye bütçesi bile bunu karşılamaz” diye konuştu.

Tasarı ara formül
Hükümet, bu tazminat yükünden kurtulmak için bir yasa tasarısı hazırladı. Vatandaşların dava açma, tazminat talep etme ve isterlerse Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) gitme hakları korunurken, ödenecek tazminatın hesaplanma yöntemi ve miktarı devlet lehine düzenlendi. Devlet yıllar önceki rayiç üzerinden yapacağı hesaplama sonucu ortaya çıkacak ödemeyi taksitlendirme yoluyla yıllara yayabilecek.

1983 öncesini de kapsayacak
Halen TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu’nda oluşturulan alt komisyonun gündeminde bulunan Kamulaştırma Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Tasarısı’nın öncelikli gündeme alınmasına karar verildi. Anayasa Mahkemesi’nin 2003’te Kamulaştırma Kanundaki iptal ettiği hüküm uyarınca, 1983’den sonraki kamulaştırmalar için varolan dava açma hakkının, 1983 yılından önce kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırması hiç yapılmamış olmasına karşın devletin el koyduğu taşınmaz mal ve kaynaklar için de sözkonusu olduğu belirtildi.

Davalar hızla artıyor
Halen açılan dava sayısının 3 bine ulaştığı ve hızla artacağı öngörülüyor. Yapılan hesaplamalar, vatandaşların davaları kazanması veya AİHM’ye gitmeleri durumunda devletin Türkiye bütçesini bile aşacak kamulaştırma bedeliyle karşılaşacağını ortaya koydu. Bu yasa hükmünden, sadece Türk vatandaşları değil, azınlıklar da el konulan özel mülkleri için yararlanacak. Daha önce yasal düzenleme yapıldığı için azınlık vakıflarının malları bu kapsamda bulunmuyor.

Haksız kamulaştırmada önce uzlaşma yolu aranacak

TASARI yasalaştığında dava açılması durumunda, 1983’ten önce “kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırması hiç yapılmamış olmasına karşın devletin el koyduğu taşınmaz mal ve kaynakların” bedeli ödenecek. Vatandaşlar tazminat başvurusunda bulunursa önce uzlaşma yoluna gidilecek. Uzlaşma sağlamazsa mahkemeye başvurulabilecek. 1983’ten önce kamulaştırılmaksızın malına el konulduğu için mahkemeye başvuran ancak, “başvurusu süresi doldu denilerek” davası reddedilen vatandaşlar da uzlaşmadan yararlanacak.
Mal sahiplerine ne kadarlık bir ödeme yapılacağı belirlenirken taşınmaz ve üstündekilerin bedeli, bugünkü rayiçten değil, el konulduğu tarih baz alınarak hesaplanacak. Ayrıca, el koyma tarihinden itibaren mal sahibinin taşınmazdan faydalanamamış olduğu da gözetilerek, tespit edilen bu değere, elkoyma tarihinden itibaren her yıl için gerçekleşen yıllık enflasyon oranında ilavede bulunması da hükme bağlandı. Başvuruların çok olması nedeniyle devletin ödeme zorluğuna düşeceği hesaplanarak, taksitlendirme yoluna gidiliyor.

Gönüllü verilenler bile dava açabilir

ALT komisyonda yapılan çalışmalar sırasında bürokratlar yasanın gerekçesi konusunda bilgi verdi. Bürokratlar, “Dava açma hakkı 1983’ten öncesini de kapsayınca, bu davalar cumhuriyetin kuruluş yıllarına kadar gider. Örneğin, vatandaş köyüne yol gelsin diye tarlasını devlete hibe etmiş. O dönem çoğundan muvafakat alınmamış. Şimdi avukatlara aracılığıyla onların mirasçıları bile devletten kamulaştırma bedeli isteyebilir. Buna Türkiye’nin hazinesi değil, Amerikan hazinesi bile yetmez” dedi. Toplantıda iktidar milletvekilleri, “Bunu devlet meselesi olarak görmek lazım” diye konuştu.

Nuray BABACAN / ANKARA